ANTALYA’da düzenlenen 77’nci Uluslararası Uzay Kongresi’nin son gününde astronotlar, insanlı uzay uçuşlarının güvenliğini değerlendirdi. Uzay enkazı, radyasyon ve uzay yürüyüşlerindeki risklere dikkati çeken astronotlar, yapay zekanın arızaların önceden belirlenmesi ve uzun yolculuklarda mürettebata destek sağlanmasında kullanılabileceğini belirtti.
Antalya’nın Serik ilçesi Belek turizm bölgesindeki NEST Kongre ve Sergi Merkezi’nde bu yıl 77’ncisi düzenlenen 77’nci Uluslararası Uzay Kongresi’nin son günü ‘Halk Günü Programı’ olarak gerçekleşti. Kongrenin son günündeki panellerde ise ‘Uzayın Roket Dışı Sanayileştirilmesi Küresel Programı’ ile ‘IAF-ASE Oturumu: Uzay Uçuşu Artık İnsanlar İçin Güvenli mi?’ konu başlıkları ele alındı. Astronotlar uzay uçuşlarının insanlar için güvenliği konulu panelde konuştu.
İnsanlı uzay yolculuğunda teknolojik gelişmelere ve geçmiş kazalardan çıkarılan derslere rağmen risklerin sürdüğünün ele alındığı panelin moderatörlüğünü, Kanadalı astronot ve Uzay Kaşifleri Derneği (ASE) Başkanı Julie Payette yaptı. Panele ABD’li astronot Andrew Feustel, Hollandalı Avrupa Uzay Ajansı (ESA) astronotu Andre Kuipers, ABD’li Axiom Space Baş Astronotu ve İnsanlı Uzay Uçuşlarından Sorumlu Kıdemli Başkan Yardımcısı Michael Lopez-Alegria, ABD’li Sierra Space Baş Astronotu ve Görev Bütünlüğünden Sorumlu Başkan Yardımcısı Thomas Marshburn ile Japon astronot ve Vast Japan Genel Müdürü Naoko Yamazaki, Türkiye’nin ikinci astronotu Tuva Cihangir Atasever katıldı. Oturumda sağlık, radyasyon, kurtarma operasyonları, uzay enkazı ve psikolojik izolasyon değerlendirildi.
‘DAHA GÜVENLİ Mİ’ SORUSUNA FARKLI YANITLAR
Julie Payette’in insanlı uzay uçuşlarının artık daha güvenli olup olmadığı sorusuna Kuipers, “Bence şu an daha güvenli değil” yanıtını verdi. Marshburn de güvenlik ve risk kavramlarının tanımlanması gerektiğini belirterek aynı görüşü dile getirdi. Yamazaki ise uçuşların risk içermeye devam ettiğini, ancak daha güvenli hale geldiğini düşündüğünü söyledi. Lopez-Alegria, fizyolojik etkiler, uçuş dinamiği, çevresel koşullar ve Ay ya da Mars gibi hedeflerin farklı riskler taşıdığını belirtti. Marshburn, “Uzay uçuşu aslında risk yönetimidir. Uzay mekiği döneminde çok daha büyük riskler içeren sistemler kullanıyorduk. Kapsül tasarımına dönmek, riski yönetmede atılmış doğru bir adımdı” dedi.
RADYASYONUN ETKİLERİ TAM BİLİNMİYOR
Uluslararası Uzay İstasyonu’ndaki (ISS) deneyimlerin insan vücuduna ilişkin önemli bilgiler sağladığını belirten Marshburn, kalıcı bedensel değişiklikler yaşansa da Mars yolculuğunun gerçekleştirilebileceğini düşündüğünü söyledi. Radyasyonun ise henüz tam olarak bilinmeyen önemli bir konu olduğunu anlatan Marshburn, “Şu an itibarıyla astronotların kanserden ölüm oranı genel halkın oranından yüksek değil. Ekstra radyasyon alıyoruz ama bu sağlığımızı etkileyecek seviyede mi, henüz bilmiyoruz” dedi. Lopez-Alegria, sağlık açısından seçilmiş bir grup olan astronotlarda bu oranın daha düşük olmasının beklenip beklenemeyeceğini sordu. Marshburn, istatistiksel olarak anlamlı sonuçlar için örneklem büyüklüğünün çok küçük olduğunu belirtti.
TİCARİ UÇUŞLARDA BİLGİLENDİRİLMİŞ ONAM
Ticari uzay uçuşlarında ABD Federal Havacılık İdaresi’nin (FAA) zorunlu tuttuğu ‘bilgilendirilmiş onam’ sürecini anlatan Lopez-Alegria, şirketlerin gerçekleştirilen görevleri ve ölümcül kazaları katılımcılara açıklaması gerektiğini söyledi. Tuva Cihangir Atasever “Hem Axiom 3 hem de Galactic 07 görevi için imzalamam gereken belgelerin miktarı gerçekten inanılmazdı” dedi. Marshburn, insanların bilinen riskler ve karşılaşacakları koşullar konusunda açık biçimde bilgilendirilmesinin önemini vurguladı. Yamazaki ise insanlı uzay araçlarının bir veya iki arızaya rağmen güvenliği koruyabilecek gereksinimlerle geliştirildiğini, teknik güvenliğin geçmişe göre ilerlediğini belirtti.
UZAY ENKAZI VE UZAY YÜRÜYÜŞLERİ
Uydu ve enkaz sayısındaki artışın tehlikeyi büyüttüğünü belirten Kuipers, “Eskiden uzay çöpünün bir sorun olmadığını düşünürdüm ama artık kesinlikle büyük bir sorun. Aktif enkaz temizleme sistemlerine ihtiyaç var” dedi. Marshburn, fırlatma, iniş ve özellikle yaşlanan uzay giysileriyle yapılan uzay yürüyüşlerini en büyük üç risk olarak sıraladı. Astronotların gereksiz risk almasına ilişkin soruya Lopez-Alegria, “Uzayda asla prosedür dışına çıkmayız” yanıtını verdi. Marshburn, uzayda risk almanın iyi bir davranış olmadığını belirtirken, Kuipers, astronotların da hata yapabileceğini, güvenlik sistemlerinin insan kaynaklı hatalara karşı da önem taşıdığını söyledi.
YAPAY ZEKA, ARIZALARI ÖNCEDEN BELİRLEYEBİLİR
2014’te SpaceShipTwo test uçuşunda yaşanan kazayı hatırlatan Atasever, bilişim ve aviyonik teknolojilerindeki ilerlemelerle risklerin daha verimli yönetildiğini belirterek, yapay zekanın bu alandaki rolünü sordu. Feustel, hata tespiti, izolasyonu ve kurtarma sistemlerinde yapay zekanın kullanılabileceğini belirterek, “Sistem arızalanmadan önce onu tahmin etmek ve düzeltmek için yapay zeka kullanılabilir” dedi. López-Alegría ise Mars görevlerinde iletişim gecikmeleri nedeniyle Dünya ile normal bir sohbet yürütülemeyeceğini, yapay zekanın astronotlar için yol arkadaşı veya sırdaş işlevi görebileceğini söyledi.
ACİL DURUMLARDA KURTARMA VE SAĞLIK
Marshburn, 2009’daki Hubble görevi sırasında ikinci bir uzay mekiğinin kurtarma amacıyla fırlatma rampasında hazır bekletildiğini anlattı. Lopez-Alegria, ISS’nin ‘güvenli liman’ işlevi gördüğünü, tek kenetlenme bağlantısına sahip ticari istasyonlarda ise kapsülle ayrılma ve gerektiğinde ikinci bir kapsül fırlatma seçeneklerinin planlandığını söyledi. Yamazaki, uçuş öncesi sağlık taramaları yapıldığını, mürettebatta tıbbi görevli bulunduğunu ve Dünya’daki uçuş hekimleriyle düzenli iletişim kurulduğunu belirtti. Her görevde doktor bulunmayabileceğini anlatan Marshburn, “Gecikmeli iletişimin olacağı uzak görevlerde yapay zeka ve tele-tıp sistemleri hayati önem taşıyacak” diye konuştu.
MARS YOLCULUĞUNDA PSİKOLOJİK DESTEK
Uzaydan aile ve arkadaşlarla iletişim kurmanın, Dünya’yı izlemenin psikolojik destek sağladığını belirten Marshburn, “Mars görevinde Dünya sadece küçük bir noktaya dönüşeceği için bu destek mekanizması kaybolacaktır” dedi. Lopez-Alegria, zorlu kamp ve doğa eğitimlerinin ekip üyelerinin birlikte güçlükleri aşmasına ve takım olarak kaynaşmasına yardımcı olduğunu söyledi. Atasever ise Mevlana Celaleddin-i Rumi’ye atfettiği, ‘Bir elinizde korku, diğer elinizde umut olmalıdır. Tek kanatla uçamazsınız’ sözünü paylaşarak, “Uzay uçuşlarında dikkatli olmak için korkuya, sınırları aşmak içinse umuda aynı anda sahip olmalıyız” dedi.
